English ardal@ardal-wales.co.uk

Meini Hirion

Meini Hirion Llanfechell

Meini Hirion

Adeiladwyd meini hirion a chylchoedd yn ystod yr Oes Neolithig ddiweddar a’r Oes Efydd gynnar (c. 3500 CC – 1400 CC), cyfnod o dros 2000 o flynyddoedd.

Ni wyddom lawer am gredoau crefyddol y bobol a greodd y fath adeiladau, ac ni wyddom ddim am eu pwrpas. Profodd y meini hyn yn anodd i’w dyddio. Er hyn, drwy’r crochenwaith a ddarganfyddwyd o dan rai o’r meini, gellir cymryd y codwyd hwy o bosib rhwng yr Oes Neolithig ddiweddar a’r Oes Efydd gynnar, efallai yng nghyfnod y diwylliant y bicer, neu hyd yn oed ynghynt.

Gwyddom eu bod wedi claddu eu meirw mewn beddi, a’u bod yn alluog a threfnus wrth gyflawni’r fath orchwylion. Rhaid ystyried bod arferion yn newid, a thwf wedi bod mewn athroniaeth a chredoau crefyddol newydd yn cynnwys syniadau am ddefodau a hierarchaeth gymdeithasol.

Casglwyd bod y meini hirion o bosib yn hŷn na’r claddfeydd, ond bu’n anodd profi eu pwrpas. Gallem ddamcaniaethu bod y cerrig wedi eu gosod i ddarllen safle’r haul, neu amcan seremonïol fel defodau ffrwythloni neu dymhorol ar gyfer cymunedau ffermio cynnar, neu hyd yn oed fel arwyddbyst tuag at lwybrau hynafol neu siambrau claddu.

Isod ceir rhestr o’r mwyafrif o’r meini hirion yn yr ardal

Mae’r rhif O/S wedi ei gynnwys ar pob safle hanesyddol er mwyn ei lleoli trwy ddefnyddio map O/S.

Arfon

Bodfan – maen hir Oes yr Efydd – (ger) Dinas Dinlle SH443553

Bodfan

Maen Llwyd (Plasnewydd) – maen hir – (ger Glynllifon) Llanwnda SH445542

Maen Llwyd (Plasnewydd)

Glynllifon Monolith – maen hir Oes yr Efydd – Glynllifon, Llanwnda SH457555

Glynllifon Monolith

Penbryn Mawr – maen hir Oes yr Efydd – (ger Glynllifon) Llanwnda SH459538

maenhir Penbryn Mawr

Penbryn Mawr – meini hirion ddiweddar wedi ei osod gan ffarmwr – (nr Glynllifon) Penygroes SH453539 / SH457535 / SH458533

Penbryn Mawr – meini hirion ddiweddar

Penbryn Mawr – meini hirion ddiweddar Penbryn Mawr – meini hirion ddiweddar Penbryn Mawr – meini hirion ddiweddar

Cadair Elwa / Nant y Garth – maen hir – Felinheli SH543683

cadair elwa

Cilgwythwch – maenhir gynhanesyddol o bosib (efallai yn rhan o gyfres o feini hirion a osodwyd gerllaw yn y 1850au i goffáu Rhyfel Crimea – Llanrug SH518621

Cilgwythwch

Maenhir Pant Ifan –maen hir Oes yr Efydd – Llanrug SH52496161

Maenhir Pant Ifan

Parc y Gleision, Cefn Du – maen hir Oes yr Efydd – Llanrug SH547618

parc-y-gleision

Ty’n Llwynmaen hir – Pentir SH569672

maen hir Ty'n Llwyn

Ty Mawn – maen hir ffolineb – Llanberis SH57125913

maenhir Ty Mawn

Moel Fabancarreg saethau (wedi ei cerfio) – (ger) Llanllechid SH635678

Moel Faban – carreg saethau carreg saethu

Ffridd Fedw – maen hir (efallai)(ger Crymlyn) Aber SH635708

Ffridd Fedw – maen hir

Aberconwy

Maen Ffordd Rufeinig – maen hir – Llanfairfechan SH694723

Maen Ffordd Rufeinig

Maen Crwn – maen hir Oes yr Efydd – Penmaenmawr SH731750

Maen Crwn

Bwlch y Ddeufaen – 2 meini hirion Oes yr Efydd – (ger) Rowen SH714718 / SH715717

Bwlch y Deufaen - A Bwlch y Ddeufaen (B)

Cae Coch (Esgid-y-Gawr) – maen hir Oes yr Efydd – (ger) Rowen SH732716

Meini Hirion Maen y Bardd – 2 meini hirion Oes yr Efydd – (ger) Rowen SH741718

Meini Hirion Maen y Bardd  Meini Hirion Maen y Bardd

cerrig croes-gerfiedig – canoloesol cynnar – (nr Maen y Bardd) Rowen SH73627162

cerrig croes-gerfiedig

Ffon y Cawr / Picell Arthur – maen hir – (ger Maen y Bardd) Rowen SH739717

 Picell Arthur, Ffon y Cawr

Maen Penddu – maen hir Oes yr Efydd – Rowen SH739736

Maen Penddu

Hafodty – maen hir – (ger) Henryd SH747749

maenhir Hafodty

Afon Garreg Wen – maen hir – Caerhun SH713676 (dim delwedd)

Clogwyn yr Eryr – linelliad gerrig (efallai) – Dolgarrog SH725668 (dim delwedd)

Cedryn – maen hir – Cwm Eigiau SH709636 (dim delwedd)

Tal y Braich – maen hir Oes yr Efydd – (ger) Capel Curig SH705607 (dim delwedd)

Dwyfor

Cefn Graenog – maen hir Oes yr Efydd – (ger Pant Glas) Dolbenmaen SH455491

Cefn Graenog

Bryniau’r Tyddyn – maen hir Oes yr Efydd – Dolbenmaen SH507425

maenhir Bryniau’r Tyddyn  maenhir Bryniau’r Tyddyn

Betws Fawr – maen hir – Rhoslan SH465404 (dim delwedd)

Treflys – maen hir (efallai) – Criccieth SH525396

maenhir Treflys

Fach Goch – maen hir – Dolbenmaen SH568413

Fach Goch

Maenhir Glasfryn (Maen Grasi) – maen hir – Llanystumdwy SH399422

maenhir Glasfryn

maenhir Plas Ddu – maen hir Oes yr Efydd (efallai)– Llanystumdwy SH411402 (dim delwedd)

Llwyndyrys – maen hir – (ger Parc Glasfryn) Pwllheli SH379416 (dim delwedd)

Tir Bach – maen hir Oes yr Efydd – Y Ffor SH401401 (dim delwedd)

Y Ffor Maenhir – maen hir – Y Ffor SH400389 (dim delwedd)

Tyddyn Mawr – maen hir – (ger) Llanaelhaearn SH431444 (dim delwedd)

Moel Gwynus – maen hir Oes yr Efydd – Llithfaen SH345420 (dim delwedd)

Tir Gwyn – 2 meini hirion – Llannor SH344393 (dim delwedd)

Meillionen – maen hir – Buan SH296373 (dim delwedd)

Coed Creigiau-Cathod – maen hir – Carn Fadrun, Pwllheli SH293364 (dim delwedd)

Pandy – maen hir – Botwnnog SH287322 (dim delwedd) 

Sarn Meillteryn (Capel Meillteryn) – maen hir (efallai) – Botwnnog SH237328 (dim delwedd)

Capel Tan y Foel – maen hir – Rhiw SH226276 (dim delwedd)

Llangwnnadl Maenhir – maen hir – Llangwnnadl SH208326 (dim delwedd)

Maen Melyn – maen hir – Aberdaron SH139252 (dim delwedd)

Ynys Môn

Meini Hirion Bryngwyn

Bryn Celli Ddu – maen hir (replica) y siambr gladdu – Llanddaniel Fab SH50757017

maenhir y siambr Bryn Celli Ddu (replica)

Bryn Celli Ddu – maen hir Oes yr Efydd – Llanddaniel Fab SH50607010

Bryn Celli Ddu – maen hir

Tyddyn Bach – maen hir – (ger Bryn Celli Ddu) Llanddaniel Fab SH50327034

Tyddyn Bach

Trefwri (Ty Mawr) – 2 meini hirion cynharaf Oes yr Efydd – Brynsiencyn SH47436782 / SH47616779

Trefwri (Ty Mawr) (A)  Trefwri (Ty Mawr) (A)

Meini Bryngwyn – 2 meini hirion(rhan o cylch cerrig) – Brynsiencyn SH462669

meini hirion Bryngwyn, Brynsiencyn (efallai yn rhan o gylch gerrig) DSCF3124

Iard Malltraeth – maen hir – Malltraeth SH40866931

Iard Malltraeth

Bodfeddan – carreg cerflun  – (ger) Llanfaelog SH35607459

Bodfeddan – carreg cerflun

Penrhos Feilw – 2 meini hirion cynnar Oes yr Efydd – Trearddur SH227809

Penrhos Feilw

Ty Mawr – maen hir – Caergybi SH253809

Ty Mawr standing stone

Shop Farm – maen hir Oes yr Efydd o bosib, neu carreg rybio  – Llanynghenedl SH31808123

Shop Farm

Tregwehelydd – maen hir cynnar Oes yr Efydd (wedi atgyweirio) – (ger) Llanddeusant SH34068318

Tregwehelydd

Glan Alaw (Bod Deiniol) – maen hir – (ger) Llanddeusant SH3683385738

Glan Alaw (Bod Deiniol)

Carreg Llanfaethlu (Carreg Capel Soar) – maen hir – Llanfaethlu SH319864

maen hir Llanfaethlu

Pen yr Orsedd – 2 meini hirion – Llanfairynghornwy SH33389062 / SH33349038

Pen yr Orsedd (A)   Pen yr Orsedd (B)

Meini y Triawd Llanfechell – 3 meini hirion Oes yr Efydd – Llanfechell SH363917

Y Tair Meini Hirion, Llanfechell

Maen Hir Llanfechell (Baron Hill) – maen hir – Llanfechell SH370916

Maen Hir Baron Hill, Llanfechell

Boderwyd – maen hir – (ger) Rhosgoch SH40629021

Boderwyd

Werthyr – maen hir – Amlwch SH41529286

Werthyr

Plas Bodafon – maen hir Oes yr Efydd – Moelfre SH476855 (dim delwedd)

Carreg Leidr – maen hir – Llannerchymedd SH446843

Carreg Leidr

Llys Einion (Bryn Dyfrydog) – maen hir – Llannerchymedd SH429858

Llys Einion (Bryn Dyfrydog)

Llech Golman – maen hir – (ger) Llannerchymedd SH45188311

Llech Golman

Maen Addwyn – maen hir – (ger) Llannerchymedd SH46058336

Maen Addwyn

Graiglas – maen hir wedi syrthio – (gerLlangristiolus) Llangefni SH416750

Graiglas – maen hir wedi syrthio

Lledwigan – maen hir – Llangefni SH456740

Lledwigan

Hirdre-Faig – maen hir – Llangefni SH484747

Hirdre-Faig

Llanddyfnan – maen hir – Llanddyfnan SH501786

maenhir Llanddyfnan

Llanddona – maen hir – Llanddona SH56767968

maen hir Llanddona

Cremlyn – 2 meini hirion – Llansadwrn SH57157734 / SH57107758

Cremlyn (A)  Cremlyn (B)

Pen y Maen – maen hir – Llandegfan SH56457390

Pen y Maen

Ty-Gwyn (Plas Cadnant) – maen hir – Llandegfan SH554739

Mae rhai ardaloedd ar dir preifat ag efallai y bydd angen caniatâd cyn crwydro.
Mae yna lwybrau cyhoeddus ar gael ac yn arwain i’r rhan fwyaf o lefydd.
Rhaid bob amser gymryd gofal, gan ei fod yn anodd cyrraedd rhai lleoliadau oherwydd y bryniau a’r llethrau, sydd yn arwain i ffwrdd o gyfeiriad y llwybrau.