English ardal@ardal-wales.co.uk

Llysoedd Brenhinol

Llysoedd Brenhinol Teyrnas Gwynedd

Castell Deganwy

Er y byddai brenhinoedd cynnar Gwynedd wedi seilio eu hunain ar eu hoff lys, calon teyrnas Gwynedd drwy’r oesoedd oedd Aberffraw, y man lle cychwynnodd y cwbl yn y cyfnod Rhufeinig.

Byddai llys brenhinol Gwynedd bob amser yn symud o le i le mewn cylchdaith, gyda phob gorsedd gyda’i Llys Brenhinol neu Faerdref, prif ganolfan weinyddol i reoli’r holl faterion lleol megis casglu trethi a chyfiawnder.

Erbyn hyn ni wyddwn fawr ddim am safleoedd llysoedd Brenhinol Gwynedd. Collwyd hwy gan Amser, eu gorchuddio gan gaeau, ffermydd a phentrefi wedi concwest Edward I brenin Lloegr. 

Isod ceir rhestr o’r mwyafrif o’r Llysoedd Brenhinol Canoloesol yn yr ardal

Mae’r rhif O/S wedi ei gynnwys ar pob safle hanesyddol er mwyn ei lleoli trwy ddefnyddio map O/S.

Ynys Môn

llys rhosyr DSCF5148 DSCF5155

Llys Aberffraw – Prif Lys Brenhinol, cartref brenhinol Teyrnas Gwynedd – Faerdref Malltraeth – Aberffraw SH353689

Llys Llanfaes – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd – Faerdref  Dindaethwy – Biwmares SH607775

Cae Llys Rhosyr – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd (wedi eu darganfod yn 1992)Faerdref Menai  – Niwbwrch SH430651

Caer Gybi – Llys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd (wedi ei leoli ar y safle Caer Rufeinig) – Caergybi SH247827

Cemaes (Cemais) – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd – Maerdref Talybolion (efallai wedi ei leoli ger eglwys Llanbadrig) – Cemaes SH375946

Talebolyon (Tal-y-Bolion) – Llys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd (safle anhysbys) – Llanfaethlu SH313869

Penrhos (Penrhosllugwy) – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd – Maerdref Twrcelyn (safle anhysbys, credwyd fod efallai wedi ei leoli ar safle Plas Lligwy) – Moelfre SH497859

Gwynedd

Aber - Garth Celyn Pen y Mwd

Llys Caer Segont – Prif Lys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd – Maerdref Cantref Arfon (Llys cynharach wedi ei sylfaenu  yng Segontiwm, ac yn ddiweddarach ar safle Castell Caernarfon) – Caernarfon SH485623

Cantref Arfon – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd – Maerdref Cantref Arfon (efallai fod yna Lys wedi ei sefydlu  ar safle Castell Caernarfon (ad-enillodd y Cymry y castell mwnt a beili, yn 1115) – Caernarfon SH476626

Dolbadarn – Llys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd (Merfyn Frych) – Llanberis SH586598

Castell – Mwnt a Beili y Normaniaid (efallai yn Llys canoloesol) (clawdd pridd) Rhiwlas SH569655

Llys Dinorwig – Llys Brenhinol cylchdaith Llywelyn ap Gruffydd – Brynrefail SH632562

Llys Aber – Garth Celyn (Pen y Bryn) – Llys Brenhinol diweddarach Teyrnas Gwynedd – Abergwyngregyn SH658732

Pen y Mwd – (safle mwnt castell a hefyd safle dadleuol Llys Aber)Abergwyngregyn SH656733

Din-Ganwy – Prif Lys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd – Maerdref Conwy –Deganwy SH782794 (gw. Cestyll)

Llys Rhun, Caer-Rhun (Caer Ganwy) –  Plas Brenhinol Brenin Rhun (wedi ei enwi ar ôl Brenin Rhun, ei hoff blas, a oedd wedi ei leoli yng Nghaer Rhufeinig  Kanovium) – Caerhun SH776703

Trefriw – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd (efallai wedi ei leoli ar safle eglwys Ebeneser) – Trefriw SH780631

Bodysgallen – Llys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd ( wedi ei cysylltu gyda teyrnasiad cynharaf Cadwallon) Llandudno SH799792

Rhos – Llys Brenhinol cynharaf Teyrnas Gwynedd (efallai wedi ei leoli ar safle Bryn Euryn) – Llandrillo yn Rhos SH832798

Rhuddlan – Llys Brenhinol Teyrnas Gwynedd – Cantref Gruffydd ap Llywelyn (wedi ei leoli ar safle Castell Twthill,  sydd gyda olion mwnt a beili) – Rhuddlan SJ026776

Castell Deganwy (mwnt)  Castell Deganwy (olion) Castell Deganwy (y wal fawr)

(Mae rhai dyddiadau cynnar gyda c. (circa) sydd yn golygu tua yr amser hyn.) 
Mae rhai ardaloedd ar dir preifat ag efallai y bydd angen caniatâd cyn crwydro.
Mae yna lwybrau cyhoeddus ar gael ac yn arwain i’r rhan fwyaf o lefydd.
Rhaid bob amser gymryd gofal, gan ei fod yn anodd cyrraedd rhai lleoliadau oherwydd y bryniau a’r llethrau, sydd yn arwain i ffwrdd o gyfeiriad y llwybrau.