English ardal@ardal-wales.co.uk
Ardal

Llinell Amser Hanesyddol

Llinell Amser Hanesyddol  Paleolithig (Oes y Cerrig Gynnar)

2 Miliwn – 10,000 C.C.

ceffyl Oes y Cerrig

Mae tystiolaeth bod Homo Erectus   ym  Mhrydain ers tua 700,000 CC , drwy ddarganfyddiadau cerrig callestr yn Suffolk,   pan oedd Prydain wedi ei chysylltu â chyfandir Ewrop. Mae’r asgwrn dynol hynaf a ddarganfyddwyd ym Mhrydain yn dyddio’n ôl i tua 480,000 CC , sef yr hyn a elwir yn “Boxgrove Man” , aelod o rywogaeth yr Homo  Heidelbergensis. Yn y cyfnod hwn ‘roedd rhewlifoedd Oes yr Iâ yn ymdonni gan achosi ambell gyfnod cynnes ac ambell weithgaredd dynol.

Amcanwyd bod y Neanderthaliaid  ym Mhrydain  o tua 130,000 CC hyd eu diflaniad tua 34,000 CC.  Ond yn 1981 yn Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych darganfyddwyd dannedd ac asgwrn gên Neanderthalaidd  230,000 o flynyddoedd oed,  sy’n rhoi dyddiad llawer cynharach i’r cyfnod rhyng -rhewlif pan breswyliai’r Neanderthaliaid ym Mhrydain.  ‘Roedd y cyn-Neanderthaliaid cynnar hyn yn byw ym Mhrydain cyn yr Oes Iâ ddiwethaf, a chawsant eu gorfodi tua’r De tua 200,000 o flynyddoedd yn ôl gan gyfnewidiadau tywydd eithafol.

dyn Oes yr Cerrig  carreg bwyall penglog Neanderthal

700,000 CC – tystiolaeth Homo Erectus ym Mhrydain

180,000 CC – ffurfio Sianel Môr Udd

Gorchuddiwyd Prydain gan yr Oes Iâ Ddiwethaf  rhwng 70,000 a 10,000 o flynyddoedd yn ôl.

45,000- 10,000 CC – Y cyfnod Paleolithig Diweddar. Mae’r bobol fodern cyntaf yn cyrraedd Prydain fel helwyr/gasglwyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl,  yn y cyfnod a elwir “ Upper Paleolithic”. ‘Roedd De-ddwyrain Prydain yn dal yn gysylltiedig â chyfandir Ewrop yr adeg hon.

Yn 1823 ar Benrhyn Gwyr,  De Cymru darganfyddwyd gweddillion sgerbwd “ Boneddiges Goch Paviland “ oedd yn 33,000 o flynyddoedd  oed ( er mai esgyrn gwr ifanc oeddynt mewn gwirionedd).

Rhwng 22,000 a 14,000 o flynyddoedd yn ôl , credir bod cyfnod byr eithafol o oer wedi gorfodi pobol tua’r De  ac allan o Brydain yn llwyr hyd nes i’r Oes  Iâ Ddiwethaf ddechrau meirioli. Dyddiwyd tystiolaeth o bobol fodern yn dychwelyd i Brydain wrth i’r rhew doddi  i tua 14,700.

Mesolithig a Neolithig

stonehenge (enhanced)8000 – 4000 C.C. – Mesolithig – 10,000 o flynyddoedd yn ôl, wrth i’r rhew  gilio, mae tonnau o  helwyr/gasglwyr yn dechrau mewnfudo i Brydain,  a thua 5,600 CC mae tir Prydain yn gwahanu o gyfandir Ewrop.

4000 – 2500 C.C. Neolithig (Oes y Cerrig Newydd) – Daw’r cymunedau ffermio cyntaf â newid diwylliannol newydd  mewn arferion ffermio ac adeiladu megalithig.

c. 3500 – 1400 C.C. – Meini hirion a chylchoedd cerrig wedi sefydlu yn ystod y cyfnod hwn.

c. 3100 C.C. – Skara Brae

c. 3000 C.C. – Diwylliant ‘Windmill Hill’, Gwastadedd Caersallog (Salisbury)

c. 3000 – 2000 C.C. – Siambrau claddu wedi eu hadeiladu yn Mhrydain yn ystod y cyfnod hwn

c. 3000 – 2000 C.C. – Côr y Cewri (cyfnod 1af  2950 C.C.)

DSCF4439 - Copy (3) DSCF4473 - Copy - Copy

c. 2700 – 2200 C.C. – (cylch cerrig) Avebury

c. 2500 C.C. – Diwylliant Pobol y Bicer yn cyrraedd o Ewrop (tomeni  crynion)

c. 2500 C.C. Côr y Cewri (3ydd  cyfnod)

c. 2500  -2000 C.C. – Castell Bryngwyn (tua diwedd yr Oes Neolithig)

Oes yr Efydd 2500 – 800 C.C.

DSCF5043

c. 2500 – 1500 C.C. – Oes gynnar yr Efydd

c. 2000 – 1400 C.C. – Diwylliant Wessex (diwedd adeiladu Côr y Cewri – 1800 C.C.)

Yr oedd y diwylliant newydd hwn wedi ei sylfaenu yn ardal de Lloegr heb lawer o ddylanwad ar lwythau y Gogledd.

c. 1500 – 800 C.C. – Oes ddiweddarach yr Efydd

c. 1400 – 1000 C.C. – clwstwr cytiau crynion (Oes Ganol yr Efydd hyd at Oes yr Haearn)

c. 1200 C.C. – mewnfudwyr Celtaidd cyntaf (Oes ddiweddarach yr Efydd hyd at Oes yr Haearn)

Celtiaid yn siarad ieithoedd Goideleg yn cyrraedd rhywbryd rhwng  2000-1200 C.C, hynafiaid mae’n debyg I’r siaradwyr Albaneg fodern a Gaeleg Gwyddelig .

Oes yr Haearn 800 C.C. – 60 O.C.

DSCF5173Dinas Dinorwic, gan Gareth Roberts 

c. 700 C.C. – 50 O.C. – Bryngaerau Oes yr Haearn

c. 600 – 400 C.C. –  Dylifiad cyntaf y Celtiaid – Fe wnaeth  y prif ddylifiad o siaradwyr Celtaidd gyrraedd rhywbryd yn ystod y cyfnod hwn. (mae Cymraeg fodern a Chernyweg wedi hanu o Frythoneg) 

Roedd y Celtiaid yn credu yn eu hamgylchedd a bod gwrthrychau gyda chysylltiadau hudol yn arwain at ddefod ac aberth. Roedd y Derwyddon yn offeiriadon oedd yn cael eu dewis o’u geni i ddilyn y ffordd yma o fyw, a’r unig aelodau o’r llwyth gyda chaniatâd i gynnal y seremonïau. ‘Roedd eu mannau sanctaidd wedi eu lleoli mewn llwyni cysegredig.

DSCF5053

c. 350 C.C. – Ail ddylifiad y Celtiaid (300 C.C. – hanes cynharaf y Derwyddon) –  Fe wnaeth yr ail lif o ymfudwyr Celtaidd sefydlu yng Nghymru, yn cynnwys llwyth yr Ordofigiaid a’r Deceangli.

c. 200 C.C. – Trydydd dylifiad y Celtiaid

Roedd yna hefyd ddylifiad bychan o Geltiaid Belgaidd wedi sefydlu yn ardal de Lloegr yn ystod y ganrif gyntaf CC – efallai wedi dianc rhag ymosodiad y Rhufeiniaid.

Cyfnod y Rhufeiniaid 60 – 411 O.C.

roman

c. 60 O.C. – Ymosodiad y Rhufeiniad ar Ynys Môn  – Arweiniwyd gan Gaius Suetonius Paulinus, a ddaeth a diwedd ar Dderwyddon Ynys Môn a gwanhau lluoedd y Deceangli a oedd yn eu gwrthwynebu.

77 – 78 O.C. – Caer Rhufeinig Segontiwm – Caer gynorthwyol Rhufeinig wedi ei sefydlu yn 77 O.C. gan Julius Agricola

78 – 79 O.C. – Julius Agricola, Llywodraethwr Rhufeinig – Parhaodd ei ymgyrch wrth ymosod ar y Deceangli ar Ynys Môn. Yn dilyn ei fuddugoliaeth fe sefydlodd y llwyth ac ymostwng a byw o dan reolaeth y Rhufeiniaid.

383 – 388 O.C. – Macsen Wledig  (gw. Teyrnas Gwynedd)

Canoloesol 410 O.C. – 1485 O.C.

DSCF5034

c. 400au – Teyrnas Gwynedd – Dechreuodd gyda Cunedda tua 442 O.C. a gorffen gyda Llywelyn ap Gruffydd yn 1282.

c. 450 – 1066 – Eingl-Sacsoniaid –  Mae’n debyg eu bod wedi sefydlu teyrnas yn Ceint yn 450, ond ni wnaethant orchfygu Cymru.

DSCF4148

c. 500Oes y Seintiau – Dewi Sant Nawddsant Cymru – tua 500-589 (Yn ystod yr amser hyn, ymddangosodd chwedl am Santes Dwynwen, oedd wedi ceisio dianc oddi wrth Maelgwyn Hir tua 540 O.C.)

c. 865 – Y Llychlynwyr – Goresgyn a sefydlu yng Ngogledd Ddwyrain Lloegr

Ni wnaeth y Llychlynwyr lwyddo i reoli Cymru i gyd, oherwydd y brenhinoedd pwerus Cymreig, ond fe wnaethant ysbeilio ardaloedd arfordirol Ynys Môn, gan achosi anrhefn i’r brenhinoedd . Fe wnaeth canran bychan o Lychlynwyr sefydlu yn y Ne Cymru.

1066 – 1154 – Y Normaniaid  – William I ‘y gorchfygwr’

Erbyn 1094 yr roedd y rhan fwyaf o Gymru o dan reolaeth William II Brenin Lloegr. Erbyn 1101 roedd y Brenin Gruffydd ap Cynan wedi adennill teyrnas Gwynedd yn ôl.

1154 – 1485 – Cymru Canoloesol ac Oes y Cestyll

 

Castell Conwy (KH Banholzer)

Yn ystod cyfnod hwn brwydrodd y brenhinoedd Cymreig yn erbyn y brenhinoedd ‘Plantagenet’ Seisnig pwerus. ‘Roeddynt yn amharod i ddatgan gwrogaeth ond yn y diwedd bu rhaid iddynt roi’r gorau i’w teitl fel brenhinoedd, a dod yn Dywysogion Cymru. Harri II oedd brenin ‘Plantagenet’ cyntaf Lloegr, ac yn 1283 fe wnaeth Edward I brenin Lloegr orchfygu Cymru ar ôl i Llywelyn ap Gruffydd , tywysog olaf Cymru, gael ei ladd mewn cudd-ymosodiad yn Llanfair-ym-Muallt.

c. 1221 – Castell Dolbadarn – Adeiladwyd gan Llywelyn Fawr

1283 – Castell Caernarfon – Un o gestyll mawr yr arfordir. Adeiladwyd gan Edward I Brenin Lloegr.

1400 – 1412 – Gwrthryfel Cymru – Mi wnaeth Owain Glyndŵr arwain gwrthryfel yn erbyn Harri IV Brenin Lloegr a chafodd ei gyhoeddi’n dywysog Cymru tan ei ddiflaniad yn 1412. Nid oes hanes am Owain  ar ôl hyn.

owain glyndwr

Oes y Tuduriaid hyd at yr Ail Ryfel Byd

1485 – 1714 – Oes y Tuduriaid a’r Stiwardiaid (Harri VII hyd at y Frenhines Anne)

1642 – 1651 – Rhyfel Cartref Lloegr (y gosb eithaf i Siarl I yn 1649)

1653 – 1659 – Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr – Oliver Cromwell a Richard Cromwell

1660 – Siarl II Brenin Lloegr – Adferiad y Frenhiniaeth

1714 – 1837 – Yr Hanoferiaid (y Sioriaid – Brenhinoedd Lloegr, Siôr I hyd at William IV)

1770’au – Diwydiant llechi – chwarel Penrhyn 1770’au, a chwarel Dinorwig 1787-1969

153

1803 – 1815 – Y Rhyfeloedd Napoleonaidd –  Yn erbyn Napoleon ac Ymerodraeth Ffrainc

1837 – 1900 –  Cyfnod y Fictoriaid – Fictoria, Brenhines Lloegr

brenhines fictoria

1853 – 1856 – Rhyfel y Crimea – Rhyfel rhwng lluoedd Ymerodraeth Rwsia  a lluoedd Prydain, Ffrainc ac Ymerodraeth yr Otoman.

1880 – 1902 – Rhyfeloedd y Boer –  Yr Ymerodraeth Brydeinig yn erbyn  gwladychwyr Iseldireg, yr Orange Free State a Gweriniaeth y Transvaal yn ystod 1880–1881 a hefyd 1899–1902

1914 – 1918 – Y Rhyfel Byd Cyntaf

ww11939 – 1945 – Yr Ail Ryfel Byd

 

Mae rhai dyddiadau cynnar gyda c. (circa) yn golygu tua’r cyfnod hyn.