English ardal@ardal-wales.co.uk
Ardal

Cytiau Crwn

Holyhead Mountain Hut Group

Cytiau Crynion

Erbyn 2500 CC ‘roedd ffermwyr wedi dechrau symud tua’r ardaloedd mynyddig i sefydlogi a ffermio. Dengys tystiolaeth archeolegol bod cytiau crwn yn cael eu anheddu o ganol Oes yr Efydd drwodd i oes aur y cytiau cerrig yn ystod Oes yr Efydd ddiweddar, a bod adeiladau cerrig yn cael eu anheddu o’r Oes yr Haearn hyd y 5ed ganrif OC.

Roedd rhan fwyaf o gytiau crynion wedi ei casglu mewn clwstwr cytiau, gyda rhai o fewn anhedda gaeedig, ag eraill wedi eu gwasgaru mewn clwstwr ar fryniau.

Adeiladau ar ffurf cylch oedd Cytiau Crwn, wedi eu codi fel arfer gyda waliau cerrig, neu byst coed gyda phaneli o blethwaith a chlai, gyda thô gwellt pigfain.‘ Roedd y plethwaith wedi ei wneud o baneli o ffyn wedi eu plethu a’ u plastro â chlai a gwellt.

Gwneid y to gwellt fel arfer o frwyn , ac ‘roedd yn eithaf trwchus. Er nad oedd  ganddynt simnai, treiddiai’r mwg o’r aelwyd drwy’r tô heb achosi tân. Cynhelid y tô gwellt gyda ffrâm o ddistiau pren hir mewn cylch o saith ochor, gyda thrawstiau.

Dangosodd arbrofion archeolegol nad oeddent yn defnyddio simneiau mewn cutiau crwn.

Y rhain yw rhai o’r pentrefi, yn dyddio o’r Oes Efydd ddiweddar hyd Oes yr Haearn a thrwodd i’r cyfnod Rhufeinig, pan sefydlogodd poblogaeth Ynysoedd Prydain gan ddod yn ddinasyddion yn y  Brydain Rufeinig.

Isod ceir rhestr o’r mwyafrif o’r cytiau crynion ac anheddau hynafol yn yr ardal

 Rwyf wedi cynnwys ardaloedd Ynys Môn a hen Sir Gaernarfon yn unig

Mae’r rhif O/S wedi ei gynnwys ar pob safle hanesyddol er mwyn ei lleoli trwy ddefnyddio map O/S.

delwedd dychmygol Mur y Moch - gan Gareth Roberts Melin Llynnon, Ynys Mon Cae Mabon, ger Llanberis

Mae’r lluniau uchod yn dangos sut y buasai tai crynion yn edrych

Aber

  • Crymlyn – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig ( system gaeau) – Abergwyngregyn SH643714
  • Ffridd Ddu (A) – anhedda gaeedig y Brydain Rufeinig – Abergwyngregyn SH654717
  • Ffridd Ddu (B) – clwstwr cytiau Oes yr Haearn (aml gyfnod) – Abergwyngregyn SH651713
  • Cae’r Mynydd – clwstwr cytiau y Brydain Rufeinig – Abergwyngregyn SH657713
  • Afon Rhaiadr Fawr – 3 cytiau crynion y Brydain Rufeinig – (3 cylchoedd gerllaw) Abergwyngregyn SH664714
  • Aber Valley – 2 clwstwr cytiau Oes yr Haearn (defnyddiwyd yn ddiweddarach)(ger) Rhaeadr Abergwyngregyn SH667703
  • Rhaiadr Bach (A) – anheddau cytiau crynion Oes yr Haearn – (bryniau ger Rhaeadr Aber) Abergwyngregyn SH667696
  • Rhaiadr Bach (B) – anhedda (wedi ei ddefnyddio fel corlan) (bryniau ger Rhaeadr Aber) Abergwyngregyn SH665694
  • Afon Goch – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn – (bryniau ger Rhaeadr Aber) Abergwyngregyn SH671696
  • Afon Anafon (A) – 2 cytiau crynion y Brydain Rufeinig – (ger Foel Dduarth) Abergwyngregyn SH678710
  • Afon Anafon (B) – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – (ger Foel Dduarth) Abergwyngregyn SH684711
  • Bod Silin – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Efydd (gyda systemau caeau) – Abergwyngregyn SH677722
  • Foel Dduarth (A) – clwstwr cytiau Oes yr Efydd diweddarach – Abergwyngregyn SH677716
  • Foel Dduarth (B) – cylch caeedig Oes yr Efydd diweddarach – (gyda strwythur fodern o fewn y cylch) Abergwyngregyn SH680717
  • Foel Dduarth (C) – anhedda gaeedig y Brydain Rufeinig – Abergwyngregyn SH682719
  • Hafod y Celyn – clwstwr cytiau Oes yr Efydd ddiweddarach – Abergwyngregyn SH674714

Llandegai – Pentir – Llanllechid

  • Bryn Cegin – anheddau Oes yr Haearn cynnar (olion, yn stad ddiwydiannol) – Llandygai SH595710
  • Cororion – anheddau caeedig fach Rhufeinig  – Felin Hen, Tregarth SH594685
  • Fodol Ganol – anheddau clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn (olion) – Pentir SH550685
  • Gors y Brithdir – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn / Canoloesol (olion) – Pentir SH555688
  • Bronydd Isaf – cytiau crynion caeedig – (ger Crymlyn) Llanllechid SH63187066
  • Nant Heilyn – efallai yn cwt grwn o’r Oes yr Efydd – (ger Crymlyn) Llanllechid SH642706
  • Rhiw Goch – anhedda fychan gaeedig Oes yr Haearn / Canoloesol cynnar – Llanllechid SH617693
  • Llanllechid – clwstwr cytiau caeedig ac anheddau Oes yr Efydd diweddarach – Llanllechid SH632685
  • Corbri – anheddau cytiau crynion Oes yr Efydd diweddarach – Llanllechid SH616687
  • Rachub – anheddau cytiau caeedig Oes yr Efydd diweddarach – (ger Tynffridd) Llanllechid SH628679
  • Parc – cytiau crynion Oes yr Haearn – Bethesda SH638668
  • Cwm Ffrydlas – cytiau crynion caeedig a anheddau – Llanllechid SH643684
  • Cwm Pen Llafar – 2 anheddau cytiau crynion Oes yr Haearn ( gyda anheddfa gerllaw) – Llanllechid SH659650
  • Cwm Caseg – clwstwr cytiau crynion ac anheddau Oes yr Haearn / Brydain Rufeinig – Llanllechid SH668671
  • Moel Faban – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn (gyda anhedda gerllaw) – Llanllechid SH630678
  • Twll Pant Hiriol – cytiau crynion Oes yr Haearn – Llanllechid SH641688
  • Gallt y Mawn – clwstwr cytiau Oes yr Haearn – Llanllechid SH643675
  • Mynydd Du – cytiau crynion caeedig Oes yr Haearn (gyda anheddfa gerllaw) – Llanllechid SH650650
  • Ffos y Foelgraig – cytiau crynion Oes yr Haearn – Llanllechid SH639644
  • Gyrn Wigiau – anheddau Oes yr Haearn a’r oesoedd cynharach – (ger Afon Caseg) Llanllechid SH657669

Rhiwlas – Llanddeiniolen – Llanrug – Llanberis

Coed y Castell - Copy (2) caer mynydd 2 Caer Mynyydd - Copy

  • Gerlan – anheddau cytiau crynion Oes yr Haearn – (ger Pentir) Rhiwlas SH588669
  • Tynllidiart – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – Moel y Ci, Rhiwlas SH587660
  • Cefn y Braich – anheddau cytiau caeedig y Brydain Rufeinig – Rhiwlas SH574655
  • Coed y Castell – anheddau cytiau caeedig y Brydain Rufeinig – Rhiwlas SH568652
  • Bronnydd – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Efydd diweddarach / Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Rhiwlas SH575649
  • Caer Mynydd – cytiau crynion y Brydain Rufeinig –  (ger Buarth Beran) Rhiwlas SH572646
  • Buarth Beran – cytiau crynion Oes yr Haearn – (ger) Rhiwlas SH569647
  • Cae Cerrig – anheddau cytiau caeedig y Brydain Rufeinig – Deiniolen SH573642
  • Blaen y Cae Uchaf (Moel Rhiwen) – anhedda gaeedig y Brydain Rufeinig (efallai) – Deiniolen SH574641
  • Moel Rhiwen – cytiau crynion Oes yr Haearn – Deiniolen SH581644
  • Ty Mawr (A) – cytiau crynion caeedig – (ger Gors Bach) Llanddeiniolen SH551666
  • Ty Mawr (B) – anhedda gaeedig (cyfnod anhysbys) – (ger Gors Bach) Llanddeiniolen SH552667
  • Pen y Groes – anheddau cytiau caeedig Romano – (ger Dinas Dinorwig) Llanddeiniolen SH548650
  • Cae Bach, Pentref Hynafol Glascoed – anheddau cytiau caeedig – (ger Dinas Dinorwig) Llanddeiniolen SH547645
  • Cae Metta – anheddau cytiau caeedig y Brydain Rufeinig (preswylwyr o Dinas Dinorwig) – Llanddeiniolen SH536650
  • Cae Corniog – gwersyll hynafol Oes yr Efydd diweddarach – (ger Dinas Mawr) Penisarwaun SH555636
  • Tan y Coed – clwstwr cytiau Canoloesol cynharach y Brydain Rufeinig – (ger Pont Rhythallt) Penisarwaun SH550636
  • Rhyd y Galen – 2 cytiau crynion – (ger Aden) Bethel – SH518645 / SH514643
  • Cefn Mawr – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – Bethel SH5336522
  • Mur y Moch – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanrug SH553617
  • Pen y Bwlch (ger Mur y Moch), Clegyr – anheddau clwstwr cytiau Oes yr Haearn – Llanrug SH551615
  • Gallt y Celyn, Clegyr – anheddau cytiau hynafol – Llanrug SH552614
  • Parc y Gleision, Cefn Du – cytiau crynion Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanrug SH547616
  • Carreglefain, Cefn Du – cytiau crynion Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanrug SH541616
  • Ty’r Nawn – cytiau crynion Oes yr Haearn – Llanberis SH571591
  • Yr Aelgarth – cytiau crynion Oes yr Haearn – Llanberis SH569586
  • Ffridd Glyn – cytiau crynion Oes yr Haearn – Llanberis SH560601
  • Ceunant Bach – cytiau crynion Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanberis SH57758

Mur y MochGallt y CelynGallt y Celyn 2 

Caernarfon – Llanwnda – Rhostryfan – Rhosgadfan – Waunfawr

  • Rhyd Menai – anheddau cytiau crynion caeedig – Caernarfon SH498649
  • Coed Glan yr Afon – cytiau crynion caeedig y Brydain Rufeinig – (ger) Bontnewydd SH503595
  • Saron – anheddau cytiau crynion Rufeinig – (ger Ty Uchaf), Llanfaglan SH464591
  • Ty Uchaf – anhedda y Brydain Rufeinig – Llanwnda SH464591
  • Rhedynog Felen – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn – Llanwnda SH465578
  • Bodgarad – anhedda gaeedig hynafol Oes yr Efydd diweddarach – Rhostryfan SH502585
  • Hafotty Newydd – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Efydd diweddarach – Rhostryfan SH497571
  • Hafoty Wernlas – efallai yn anheddau y Brydain Rufeinig – Rhostryfan SH500582
  • Coed y Brain – clwstwr cytiau Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Rhostryfan SH493572
  • Cae’rodyn (A) – cytiau crynion, efallai o’r Oes yr Efydd diweddarach – Rhostryfan SH497572
  • Cae’rodyn (B) – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – Rhostryfan SH495573
  • Cae’r Sais – cytiau crynion Oes yr Haearn – Rhostryfan SH500572
  • Penyffridd – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – Rhostryfan SH501567
  • Tan y Rhiw – clwstwr cytiau caeedig y Brydain Rufeinig a Chanoloesol cynnar – Rhosgadfan SH501565
  • Pen y Bryn – cytiau crynion y Brydain Rufeinig – (ger arhosfan golygfa) Rhosgadfan SH510585
  • Erw – anheddau cytiau crynion caeedig – (ger arhosfan golygfa) Rhosgadfan SH512586
  • Bryn Mair – cytiau crynion Oes yr Haearn – Waunfawr SH515588
  • Llwyn Bedw – cytiau crynion caeedig Oes yr Efydd diweddarach – Waunfawr SH528582

Groeslon – Penygroes – Carmel – Nantlle

  • Llwyn y Cogau – anheddau y Brydain Rufeinig (clawdd pridd)Glynllifon, Groeslon SH465550
  • Tyddyn Bach – anhedda gaeedig y Brydain Rufeinig – Penygroes SH476540
  • Llwyn Du – anheddau crynion caeedig (di ddyddiad) – Penygroes SH479539
  • Pen Llwyn – clwstwr cytiau Oes yr Haearn a’r Brydain Rufeinig – (ger Cilgwyn) Carmel SH485544
  • Bro Rhedyn – 2 cytiau crynion Oes yr Haearn (gwasgaredig) – Y Fron SH513545
  • Pen Hafodlas – cytiau crynion caeedig a anheddau Oes yr Efydd ddiweddarach – Talysarn SH491536
  • Geulan – cytiau crynion Oes yr Haearn – Nantlle SH519539
  • Gelli Ffrydiau (A) – cytiau crynion a anheddau y Brydain Rufeinig (olion) – Nantlle SH521537
  • Gelli Ffrydiau (A) – cytiau crynion Oes yr Haearn – Nantlle SH523539
  • Caeronwy Uchaf (A) – anhedda gaeedig y Brydain Rufeinig –Nantlle SH521543
  • Caeronwy Uchaf (B) – cytiau crynion Oes yr Haearn – Nantlle SH527442
  • Drws y Coed – anhedda Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – (ger) Dyffryn Nantlle SH546536
  • Cwm Bran – anheddau clwstwr cytiau y Brydain Rufeinig – Clynnog SH472482
  • Graeanog – anheddau Oes yr Haearn / Rufeinig – Clynnog SH458493

Ynys Môn

Holyhead Mountain Hut Group (2) Holyhead Mountain Hut Group (3)

  • Mynydd y Twr – (Cytiau’r Gwyddelod) – anheddau clwstwr cytiau crynion cyn-hanesyddol – Caergybi SH211820
  • Ty Mawr – (Cytiau’r Gwyddelod) clwstwr cytiau Oes yr Haearn – Caergybi SH213821
  • Ynys Leurad (Cytiau Gwyddelod) – cytiau crynion Oes yr Haearn – Y Fali SH276790
  • Porth Dafarch (Cytiau’r Gwyddelod) – anheddau clwstwr cytiau Oes yr Haearn (aml gyfnod) – Trearddur SH233800
  • Hafod yr Rhos (Cytiau’r Gwyddelod) – anheddau cytiau crynion – Trearddur SH229809
  • Tre-Arddur – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn cynnar – Trearddur SH262798
  • Capel Llochwydd – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn – Trearddur SH214828
  • Castellor – anheddau cytiau hynafol – Bryngwran SH335761
  • Glan’r Afon – cytiau crynion – (gyda tŷ crwn cyfnod diweddarach) – Llangallo, Moelfre SH500854
  • Parc Salmon – clwstwr cytiau (efallai cyfnod diweddarach) – Moelfre SH500861
  • Bwlch y Dafarn – anheddau cytiau caeedig (aml gyfnod) – Moelfre SH492856
  • Mynydd Bodafon – clwstwr cytiau caeedig y Brydain Rufeinig – Moelfre SH470849
  • Cae Marh – clwstwr cytiau (gyda tŷ crwn cyfnod diweddarach) – Marianglas, Moelfre SH501846
  • Caerhoslligwy – clwstwr cytiau caeedig – Benllech SH489851
  • Bwlch – clwstwr cytiau caeedig – Benllech SH512816
  • Pant y Saer – clwstwr cytiau caeedig Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Benllech SH513824
  • Mariandyrys – anheddau cytiau caeedig (aml gyfnod) – Llanddona SH596812
  • Buarth Cyttir – cytiau crynion – Llanddona SH573795
  • Parc Dinmor – anheddau clwstwr cytiau Oes yr Haearn – Penmon SH634812
  • Pentref Penmon – anheddau cytiau crynion – Penmon SH627810
  • Tyddyn Sadler – clwstwr cytiau caeedig – Llangristiolus SH411737
  • Pont Sarn-Las – anheddau cytiau crynion hynafol – (ger Bodowyr) Llanidan SH471678
Mae rhai ardaloedd ar dir preifat ag efallai y bydd angen caniatâd cyn crwydro.
Mae yna lwybrau cyhoeddus ar gael ac yn arwain i’r rhan fwyaf o lefydd.
Rhaid bob amser gymryd gofal, gan ei fod yn anodd cyrraedd rhai lleoliadau oherwydd y bryniau a’r llethrau, sydd yn arwain i ffwrdd o gyfeiriad y llwybrau. 
Os oes gennych unrhyw wybodaeth pellach, fe fuaswn yn gwerthfawrogi unrhyw gymorth.