English ardal@ardal-wales.co.uk
Ardal

Cyfnod y Rhufeiniaid

segontium (2)6. DSCF5749DSCF4143

Cyfnod y Rhufeiniaid 60 – 411 O.C.

IMG

Yn 43 AD cychwynnodd yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius ar ei goncwest filitaraidd o Brydain, ac ymhen 17 blwyddyn yn 61 AD, gorchfygodd Gaius Suetonius Paulinus y Derwyddon ar Mona (Môn). Credai’r Rhufeiniaid fod y Derwyddon yn bygwth eu rheolaeth drwy ddylanwadu ar lwythi brodorol Prydain, gan roi cyngor i’r penaethiaid oedd yn eu gwrthwynebu ac yn annog eu rhyfelwyr i ymladd hyd farwolaeth. Y bwriad oedd dinistrio Urdd y Derwyddon a’r ganolfan Dderwyddol ym Môn.

Yn dilyn eu buddugoliaeth dros y Derwyddon, dinistriodd milwyr Gaius Suetonius lennyrch sanctaidd y bobol. Goresgyniad byr oedd hwn, wrth i Gaius Suetonius Paulinus dynnu ei filwyr ymaith a’u gorymdeithio tua’r De i orchfygu gwrthryfel Boudicca a’r milwyr Iceni.

Yn 78-79 AD parhaodd y Llywodraethwr Rhufeinig Julius Agricola ar y gwaith o goncro Môn, gan ymosod ar y Decangli ym Mona a chipio rheolaeth lwyr o’r ardal. Mae’n debyg i weddill y llwythi a’r cymunedau brodorol ildio a setlo o dan drefn y Rhufeiniaid.

Caerau ac Anheddau Rhufeinig

segontium 3rd century

Setlodd rhai cymunedau y tu allan i geyrydd y Rhufeiniaid, mewn pentrefi cysylltiol a elwid “ Vicus”, oedd o bosib yn cael statws uwch na phentrefi eraill cyfagos. O dan yr amgylchiadau hyn mae’n debyg y byddent yn ddarostyngedig i gyfraith Rhufain, ac yn rhydd i fasnachu. Byddai cael cronfa o weithwyr  lleol yn hollbwysig ar gyfer adeiladu ffyrdd ac i dorri cerrig.

‘Roedd ambell i lwyth gwledig yn dal i fasnachu mewn grwpiau llai, gan ffurfio diwylliant Rhufain-Brydeinig yn eu pentrefi bach caeedig. Datblygodd ffermio’n gyfraniad pwysig i barhad gweinyddiaeth y Rhufeiniad yng Ngogledd Cymru. Er gwaethaf rheolaeth Rhufain, parhaodd ymosodiadau ysbeidiol mewn rhai ardaloedd mynyddig.

‘Roedd Segontium yn Nghaernarfon yn gaer atodol ers pan y’i sefydlwyd yn 77-78 AD gan Julius Agricola. Fe’i hadeiladwyd yn wreiddiol i arglwyddiaethu dros afon Menai gan alluogi goresgyniad Môn. Daw ei henw o’r afon Seiont gerllaw, neu o bosib o enw llwyth y Segontiaci, llwyth lleol a enwyd gan Julius Cesar. Hon oedd prif gaer y Rhufeiniad yng Ngogledd Cymru am 330 o flynyddoedd, ac fe’i cynlluniwyd i gartrefu tua 1000 milwyr troed atodol. Fe’i lleolir tua 150 troedfedd (45 m) uwchben y môr, ar lecyn gwastad naturiol, gan gynnig golwg eang i bob cyfeiriad at y mynyddoedd, y Fenai a Môn. Ei siâp yw’r un cerdyn chwarae arferol, ac mae’n 5.6 acer (2.27 hectar) o arwynebedd, gyda ffosydd amddiffynnol a phedwar porth. Cynhwysai’r garsiwn gwmnïau o filwyr atodol a rhan-farchogion (Alae). Fe’i hail-addaswyd hyd at ddiwedd y bedwaredd ganrif.

Isod ceir rhestr o’r mwyafrif o’r caerau Rhufeinig yn yr ardal

Mae’r rhif O/S wedi ei gynnwys ar pob safle hanesyddol er mwyn ei lleoli trwy ddefnyddio map O/S.

Gwynedd

segontium DSCF4681

  • Segontiwm – y brif Gaer Rhufeinig yng Ngogledd Cymru – Caernarfon SH485623
  • Bryn Glas – gorsaf signal Rhufeinig (caeedig petryalog) – Caernarfon SH502634
  • Dinas y Prif – gwersyll caeedig Rhufeinig (clawdd pridd) – Llanwnda SH463578
  • Caerlan Tibot – amddiffynfa gaeedig fychan (o bosib yn gorsaf signal) – Bethel SH507648
  • Caer Ty Mawr – caer a mwnt Rhufeinig (clawdd pridd) – Llanddeiniolen SH556663

Ty Mawr enclosed motte site - Copy

  • Tyn Llan Uchaf (eglwys) – amddiffynfa gaeedig Rhufeinig (o bosib) – Llanddeiniolen SH544658
  • Lon Isaf – gorsaf signal Rhufeinig – (cylchfan A55) Llys y Gwynt, Llandygai SH596695
  • Penygwryd – gwersyll dros dro Rhufeinig – (ger) Penygwryd SH660557
  • Caer Llugwy, Bryn y Gefeiliau – caer atodol Rhufeinig – Capel Curig SH745573
  • Pant Glas – gwersyll dros dro Rhufeinig – Bryncir SH477471
  • Derwin Bach – gwersyll dros dro Rhufeinig – Bryncir SH477453
  • Pen Llystyn – caer atodol milwrol Rhufeinig (yn chwarel) – Bryncir SH480449
  • Kanovium – caer Rhufeinig, gyda anheddau amddiffynnol a doc gerllaw – Caerhun SH776703
  • Tomen y Mur – caer atodol Rhufeinig ac anheddau amddiffynnol – (ger) Trawsfynydd SH705386

Ynys Môn

Caer Leb

  • Tai Cochion – anheddau Rhufeinig – Trefarthen, Brynsiencyn SH480657
  • Porthamel – anheddau caeedig y Brydain Rufeinig (o bosib yn ysgol hyfforddi Derwyddon Oes yr Haearn) – Llanedwen SH508679
  • Caer Idris – anheddau Rhufeinig (o bosib yn gaer Oes yr Haearn) – Brynsiencyn SH494680
  • Caer Leb – anheddau Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig (clawdd pridd) – Brynsiencyn SH473674
  • Rhuddgaer – anheddau amddiffynnol y Brydain Rufeinig – (ger) Dwyran SH445642
  • Caer Gybi – caer gwylfeydd Rhufeinig – Caer Gybi SH247827
  • Caer Twr – bryngaer Rhufeinig – Caer Gybi SH218829
  • Hendrefor – anheddau caeedig y Brydain Rufeinig (clawdd pridd) – Llansadwrn SH545765
  • Bryn Eryr – anheddau Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig (clawdd pridd) – Llansadwrn SH540757

Caer Rhufeinig CaergybiCaer Rhufeinig Caergybi

Mae rhai ardaloedd ar dir preifat ag efallai y bydd angen caniatâd cyn crwydro.
Mae yna lwybrau cyhoeddus ar gael ac yn arwain i’r rhan fwyaf o lefydd.
Rhaid bob amser gymryd gofal, gan ei fod yn anodd cyrraedd rhai lleoliadau oherwydd y bryniau a’r llethrau, sydd yn arwain i ffwrdd o gyfeiriad y llwybrau. 
Os oes gennych unrhyw wybodaeth pellach, fe fuaswn yn gwerthfawrogi unrhyw gymorth.