English ardal@ardal-wales.co.uk
Ardal

Bryngaerau

Dinas Emrys (3) - Copy

Bryngaerau Amddiffynnol – Oes yr Haearn

Cychwynnodd oes Bryngaerau Oes yr Haearn yng Nghymru tua 700 CC hyd at tua 60 OC pan lwyddodd yr Ymerodraeth Rufeinig i orchfygu penaethiaid a llwythi’r Celtiaid lleol.

Er bod bryngaerau mewn bod yn ystod yr Oes Efydd, Oes yr Haearn oedd cyfnod euraidd adeiladu amddiffynfeydd ar ben bryniau. Fodd bynnag parhawyd i ddefnyddio rhai o’r bryngaerau hyn yn ystod cyfnod y Rhufeiniad. Gelwir rhain yn bentrefi caeedig amddiffynnol y Brydain Rufeinig, ac mae’n amlwg fod mwyafrif y cymunedau hyn wedi setlo’n gyflym o dan reolaeth Rhufain.

Adeiladwyd bryngaerau ar gyfer amcan amddiffynnol. Er hyn nid oes tystiolaeth glir ynglŷn â’r rheswm dros eu hadeiladu, gan fod y mwyafrif heb ffynhonnell ddŵr ac yn annhebygol o fod yn addas ar gyfer byw yno’n barhaol na rhyfel llwythol hirdymor. Er bod bryngaerau wedi eu cynllunio ar gyfer  gwrthsefyll ymosodiad bychan, mwy na thebyg  mai at bwrpas ataliol y codwyd hwy.

Cred rhai haneswyr mai ymfudwyr Celtaidd a’u cododd wrth iddyn nhw ymsefydlogi mewn tiroedd a reolwyd gan y Brythoniaid brodorol – neu ar y llaw arall mai’r brodorion eu hunain a’u cododd i atal y Celtiaid. Awgrymir hefyd mai mannau cyfarfod llwythol oedd y bryngaerau hyn, lle i lwythau lleol gasglu at ei gilydd i arddangos eu nerth. Y mwyaf effeithiol amddiffynfeydd y fryngaer, y mwyaf nerthol y llwyth a’r lleiaf tebygol i ddioddef ymosodiad.

Isod ceir rhestr o’r mwyafrif o’r Bryngaerau yn yr ardal

Mae llawer o fryngaerau wedi eu gwasgaru ar draws Gwynedd, a’r mwyaf trawiadol yw bryngaer Tre’r Ceiri ym Mhenllyn sydd yn cynnwys 150 o gytiau crynion, a bryngaer  Dinas Dinorwig, amddiffynfa blaenorol yr Ordovices.

 Mae’r rhif O/S wedi ei gynnwys ar pob safle hanesyddol er mwyn ei lleoli trwy ddefnyddio map O/S.

Gwynedd

Dinas Dinorwic Dinas Dinorwic 2

  • Maes y Gaer – bryngaer Oes yr Haearn – Abergwyngregyn SH663725
  • Pen y Gaer – bryngaer Oes yr Haearn – Rachub SH628672
  • Pendinas – bryngaer fychan Oes yr Haearn ac anheddau gerllaw – Tregarth SH610680
  • Garth (Pier) Camp – bryngaer Oes yr Haearn – aml gyfnod (clawdd pridd)Bangor SH580728
  • Dinas Camp – caer bentir fach Oes yr Haearn (o bosib yn Rhufeinig) – Felinheli SH518672
  • Crug Camp –  bryngaer Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – amddiffynfa aml gyfnod (clawdd pridd) –  Crug, Bethel SH639653
  • Dinas Dinorwig – bryngaer Oes yr Haearn – Llanddeiniolen SH549653
  • Caer Glascoed – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanddeiniolen SH548643
  • Dinas Mawr – amddiffynfa gaeedig ac anheddau cytiau gerllaw – Penisa’r-waun SH553636
  • Caer Carreg y Fran – bryngaer gynnar oes yr Haearn – Cwm-y-Glo SH547627
  • Dinas Ty Du – bryngaer amddiffynnol Oes yr Haearn – Llanberis SH565609

Caer Carreg y FranBryngaer Ty Du

  • Dinas Dinoethwy – bryngaer amddiffynnol Oes yr Haearn (o bosib) – Bontnewydd SH487591
  • Y Gadlys – caer amddiffynnol Oes yr Haearn a Canoloesol – Llanwnda SH480579
  • Bedd Gwernan – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn (o bosib) – Llandwrog SH45564
  • Dinas Dinlle – bryngaer Oes yr Haearn – Llandwrog SH436564
  • Plas Newydd – caer amddiffynnol Oes yr Haearn (heb ei archwilio)Glynllifon, Pontllyfni SH450541
  • Bryngwydion – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn (o bosib / clawdd pridd) Pontllyfni SH442535
  • Foel Hillfort – gwersyll amddiffynnol caeedig Oes yr Haearn – Clynnog SH450507
  • Craig y Dinas – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn – Llanllyfni SH448520
  • Caer Engan – bryngaer Oes yr Haearn (Celtic) – Llanllyfni SH477526
  • Gelli Ffrydiau – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn – Nantlle SH525535
  • Castell Caerau – bryngaer Oes yr Haearn – Dolbenmaen SH509439
  • Craig y Tyddyn – amddiffynfa gaeedig – Dolbenmaen SH505427
  • Pen y Gaer – bryngaer amddiffynnol – (ger Bwlch Aberglaslyn) Nantmor SH586457
  • Dinas Emrys – Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig / Canoloesol Cynnar (olion) Beddgelert SH607491
  • Dinas – bryngaer amddiffynnol Oes yr Haearn – Beddgelert SH591488

Conwy

Caer Bachcaer bachPen y Gaer, Caerhun

  • Dinas (Nant y Coed) – bryngaer Oes yr Haearn – Llanfairfechan SH700738
  • Braich y Dinas – Oes yr Efydd / Oes yr Haearn / Rhufeinig (wedi ei dinistrio) – Penmaenmawr SH693755
  • Dinas Alltwen – bryngaer amddiffynnol – Dwygyfylchi SH744772
  • Castell Caer Seion – bryngaer Oes yr Haearn (60 cytiau crynion)Mynydd y Dref, Conwy SH758777
  • Pen y Dinas – bryngaer Oes yr Haearn – Pen y Gogarth, Llandudno SH779829
  • Cerrig y Ddinas – bryngaer Oes yr Haearn – Henryd, Conwy SH754739
  • Caer Bach – bryngaer cynharach Oes yr Haearn – Rowen SH743730
  • Pen y Gaer – bryngaer Oes yr Haearn (20 cytiau crynion) – Caerhun SH750692

Penllyn

bryngaer Tre'r Ceiri

  • Tre’r Ceiri – bryngaer Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig (150 cytiau crynion) – Llanaelhaearn SH373447
  • Pen y Gaer – bryngaer Oes yr Haearn – Llanaelhaearn SH428455
  • Carn Pentyrch – bryngaer amddiffynnol Oes yr Haearn – Llangybi, Y Ffor SH424417
  • Garn Boduan – bryngaer diweddarach Oes yr Haearn (170 cytiau crynion) – Nefyn SH311391
  • Dinllaen – caer bentir (wedi ei ddinistrio gan cwrs golff) – Morfa Nefyn SH275418 
  • Garn Fadrun – bryngaer Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig / castell Canoloesol Cynnar (olion) – Tudweiliog SH280350
  • Garn Saethon – amddiffynfa gaeedig – (ger Garn Fadrun) Llanfihangel SH298338
  • Pen y Gaer – bryngaer bentir Oes yr Haearn – Llanbedrog SH323314
  • Pen y Gaer – bryngaer amddiffynnol Oes yr Haearn – Abersoch SH298282
  • Castellmarch / Castell Abersoch – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn – Abersoch SH313285
  • Castell – bryngaer Oes yr Haearn – Llanengan SH294267
  • Pared Mawr /Porth Ceiriad – caer bentir Oes yr Haearn – Llanengan SH303246
  • Castell Caeron – bryngaer Oes yr Haearn – Botwnnog SH232303
  • Rhiw – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn– Rhiw SH230283
  • Creigiau Gwineu – bryngaer amddiffynnol – Mynydd y Graig, Rhiw SH228274
  • Castell Odo – bryngaer Oes yr Haearn (Celtic) – Aberdaron SH188284

Ynys Môn

2012-08-14 11.52.10pentre hynafol Din Lligwy

  • Din Silwy / Bwrdd Arthur – bryngaer Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Llanddona SH586814
  • Dinas Cadnant – amddiffynfa gaeedig Oes yr Haearn (clawdd pridd) – Porthaethwy SH551733
  • Castell Bryn Gwyn – amddiffynfa gaeedig Neolithig diweddarach hyd at cyfnod y Rhufeiniaid (clawdd pridd) – Brynsiencyn SH466671  
  • Moel-y-Don – bryngaer Oes yr Haearn hyd at cyfnod diweddarach – (ger) Brynsiencyn SH516678
  • Trwyn-y-Parc – caer bentir Oes yr Haearn (o bosib yn Rhufeinig) – Bodorgan SH370650
  • Y Werthyr – bryngaer Oes yr Haearn (cynhanes) – Bryngwran SH374782
  • Dinas Porth Ruffydd – caer bentir amddiffynnol Oes yr Haearn– Trearddur SH225795
  • Dinas Gynfor – bryngaer Oes yr Haearn – Llanbadrig SH390951
  • Din Lligwy – anheddau amddiffynnol Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Moelfre SH495862
  • Parciau Hillfort – anheddfau amddiffynnol Oes yr Haearn / y Brydain Rufeinig – Benllech SH594847
Mae rhai ardaloedd ar dir preifat ag efallai y bydd angen caniatâd cyn crwydro.
Mae yna lwybrau cyhoeddus ar gael ac yn arwain i’r rhan fwyaf o lefydd.
Rhaid bob amser gymryd gofal, gan ei fod yn anodd cyrraedd rhai lleoliadau oherwydd y bryniau a’r llethrau, sydd yn arwain i ffwrdd o gyfeiriad y llwybrau. 
Os oes gennych unrhyw wybodaeth pellach, fe fuaswn yn gwerthfawrogi unrhyw gymorth.